کاردرمانی بعد از تعویض مفصل زانو می‌تواند نقش مهمی در بازگشت فرد به زندگی روزمره داشته باشد.
جراحی تعویض مفصل زانو می‌تواند درد و محدودیت حرکتی ناشی از آسیب شدید مفصل را تا حد زیادی کاهش دهد، اما پایان جراحی به معنی پایان مسیر درمان نیست. روزها و هفته های بعد از عمل، بیمار باید دوباره یاد بگیرد چگونه از تخت بلند شود، روی صندلی بنشیند، به سرویس بهداشتی برود، لباس بپوشد، حمام کند، از پله‌ها استفاده کند و به‌تدریج راه رفتن مستقل را به دست بیاورد که این موارد با شروع به موقع کاردرمانی بعد از تعویض مفصل زانو امکان پذیر است.
البته یک نکته مهم وجود دارد: هدف همه بیماران این نیست که در یک زمان مشخص واکر را کنار بگذارند. زمان استفاده از واکر، عصا یا سایر وسایل کمکی به وضعیت عضلات، تعادل، درد، دامنه حرکت، نحوه راه رفتن و نظر تیم درمان بستگی دارد. بسیاری از بیماران ابتدا با واکر یا وسیله کمکی مناسب راه می‌روند و سپس، با بهتر شدن کنترل و ایمنی، وسیله کمکی آنها تغییر می‌کند.
کاردرمانی بعد از تعویض مفصل زانو دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟
وقتی صحبت از توانبخشی بعد از تعویض مفصل زانو می‌شود، معمولاً ذهن افراد بیشتر به سمت فیزیوتراپی و تمرینات زانو می‌رود. فیزیوتراپی واقعاً بخش مهمی از روند بهبودی است؛ اما کاردرمانی هدف متفاوتی دارد.
کاردرمانگر بررسی می‌کند که بیمار بعد از عمل تا چه اندازه می‌تواند فعالیت‌های واقعی زندگی را با ایمنی و استقلال انجام دهد.
برای مثال:
- چگونه از تخت بلند شود؟
- چگونه روی صندلی بنشیند و بلند شود؟
- چگونه لباس بپوشد؟
- چگونه به سرویس بهداشتی برود؟
- چگونه حمام کند؟
- چگونه وسایل مورد نیازش را در خانه جابه‌جا کند؟
- آیا خانه برای دوران نقاهت آماده است؟
- آیا ارتفاع تخت و صندلی مناسب است؟
- آیا به صندلی حمام یا تجهیزات کمکی نیاز دارد؟
- چگونه با وجود واکر فعالیت‌های روزمره را انجام دهد؟
- چگونه به‌تدریج استقلال خود را افزایش دهد؟
روزهای اول بعد از جراحی؛ از تخت تا اولین قدم‌ها
در بسیاری از پروتکل‌های تعویض مفصل زانو، بیمار در همان روز جراحی یا روز بعد، در صورت مناسب بودن شرایط پزشکی، با کمک تیم درمان از تخت خارج می‌شود و راه رفتن با وسیله کمکی را شروع می‌کند. البته این زمان برای همه افراد یکسان نیست.
اولین بلند شدن از تخت نباید به‌تنهایی انجام شود.
بعد از بیهوشی، داروهای مسکن، ضعف عضلات و تغییر تعادل، احتمال سرگیجه یا زمین خوردن وجود دارد. بنابراین اولین انتقال از تخت به حالت ایستاده و اولین قدم‌ها باید طبق دستور تیم درمان انجام شود.
در این مرحله هدف اصلی معمولاً این است که بیمار:
به شکل ایمن از تخت خارج شود؛
تعادل خود را در حالت نشسته و ایستاده پیدا کند؛
استفاده صحیح از وسیله کمکی را یاد بگیرد؛
چند قدم ایمن بردارد؛
به سرویس بهداشتی یا صندلی منتقل شود؛
فعالیت‌های ساده شخصی را با کمک کمتر انجام دهد.
کاردرمانی بعد از تعویض مفصل زانو برای بلند شدن
یکی از اولین مشکلاتی که بیمار تجربه می‌کند، بلند شدن از تخت است.
ارتفاع تخت، میزان درد، قدرت عضلات پا و توانایی حفظ تعادل روی نحوه انتقال تأثیر دارند.
کاردرمانگر می‌تواند نحوه جابه‌جایی بیمار را متناسب با شرایط او آموزش دهد و در صورت نیاز پیشنهادهایی برای اصلاح محیط ارائه کند.
برای مثال ممکن است لازم باشد:
- ارتفاع تخت بررسی شود؛
- مسیر حرکت کنار تخت خلوت باشد؛
- واکر در موقعیت مناسب قرار بگیرد؛
- کف اتاق لغزنده نباشد؛
- وسایل ضروری در دسترس بیمار قرار گیرند.
هدف کاردرمانی بعد از تعویض مفصل زانو این نیست که بیمار برای مدت طولانی کاملاً وابسته به دیگران باشد؛ هدف این است که استقلال به شکل ایمن و مرحله‌ای افزایش پیدا کند.
استفاده از واکر بعد از تعویض مفصل زانو
واکر در روزهای ابتدایی می‌تواند به بیمار کمک کند وزن و تعادل خود را بهتر کنترل کند و با اطمینان بیشتری راه برود.
اما یک اشتباه رایج این است که بیمار فقط به دلیل اینکه چند قدم توانسته راه برود، تصمیم بگیرد واکر را کنار بگذارد.
کنار گذاشتن واکر باید بر اساس عملکرد باشد، نه صرفاً گذشت زمان.
ممکن است بیماری در یک محیط آرام و کوتاه‌مدت بدون واکر چند قدم بردارد، اما هنوز در هنگام چرخیدن، تغییر جهت، عبور از موانع یا راه رفتن طولانی ایمنی کافی نداشته باشد.
همچنین وسیله کمکی باید متناسب با قد و شرایط فرد تنظیم شود. آموزش صحیح استفاده از واکر و وسایل کمکی معمولاً توسط فیزیوتراپیست و تیم توانبخشی انجام می‌شود.
چه زمانی می‌توان واکر را کنار گذاشت؟
این یکی از پرتکرارترین سؤالات بیماران است.
پاسخ ساده این است:
وقتی بیمار بتواند بدون واکر، ایمن و با الگوی حرکتی مناسب راه برود و تیم درمان این تغییر را مناسب بداند.
این زمان ممکن است بین افراد بسیار متفاوت باشد.
معیارهایی که می‌توانند در تصمیم‌گیری نقش داشته باشند عبارت‌اند از:
- کنترل مناسب زانو
- قدرت کافی عضلات
- تعادل مناسب
- درد قابل کنترل
- توانایی بلند شدن و نشستن ایمن
- نداشتن لنگش قابل توجه
- توانایی تغییر جهت بدون از دست دادن تعادل
- توانایی راه رفتن در محیط‌های مختلف
- اعتمادبه‌نفس کافی
- توانایی استفاده درست از وسیله کمکی
در برخی افراد، مرحله بعد از واکر استفاده از عصا است و در برخی دیگر ممکن است بیمار با توجه به وضعیتش مستقیماً به راه رفتن بدون وسیله کمکی برسد.
بنابراین هدف کاردرمانی بعد از تعویض مفصل زانو نباید «هرچه زودتر کنار گذاشتن واکر» باشد؛ هدف، راه رفتن ایمن و باکیفیت است.
نقش کاردرمانی در راه رفتن بدون واکر چیست؟
راه رفتن در درجه اول یک مهارت حرکتی است و فیزیوتراپی نقش مهمی در بازگرداندن قدرت، دامنه حرکت، تعادل و الگوی راه رفتن دارد.
اما کاردرمانی می‌تواند کمک کند این توانایی حرکتی به عملکرد واقعی زندگی تبدیل شود.
مثلاً بیمار باید بتواند:
- از اتاق خواب به آشپزخانه برود؛
- وارد سرویس بهداشتی شود؛
- کنار تخت بچرخد؛
- روی صندلی بنشیند؛
- در آشپزخانه برای مدت کوتاه بایستد؛
- لباس بپوشد؛
- وسایل ضروری را با رعایت ایمنی جابه‌جا کند؛
- در محیط خانه بدون خطر زمین خوردن حرکت کند.
به همین دلیل، توانبخشی موفق فقط به این معنا نیست که بیمار بتواند چند متر راه برود؛ بلکه باید بتواند از این توانایی در زندگی روزمره استفاده کند.
کاردرمانی در هفته‌های اول بعد از تعویض مفصل زانو
در هفته‌های اول معمولاً بیمار به تدریج فعالیت خود را بیشتر می‌کند.
برنامه دقیق به شرایط فرد و دستور جراح و تیم توانبخشی بستگی دارد، اما اهداف عملکردی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
هفته اول
- انتقال ایمن از تخت
- استفاده صحیح از واکر
- رفتن به سرویس بهداشتی
- لباس پوشیدن
- فعالیت‌های شخصی ساده
- کاهش وابستگی به خانواده
- هفته دوم تا چهارم
- افزایش استقلال در خانه
- بهتر شدن تحمل راه رفتن
- انجام فعالیت‌های سبک
- استفاده ایمن‌تر از پله
- بهبود عملکرد در حمام و آشپزخانه
- کاهش تدریجی نیاز به کمک
هفته‌های بعدی
با پیشرفت قدرت، دامنه حرکت، تعادل و کیفیت راه رفتن، برنامه توانبخشی نیز می‌تواند دشوارتر شود.
تمرین ها و فعالیت ها باید به‌تدریج پیشرفت کنند و شدت آنها با وضعیت بیمار هماهنگ باشد. منابع ارتوپدی نیز بر افزایش تدریجی فعالیت و ادامه تمرینات توانبخشی تأکید دارند.
کاردرمانی در منزل بعد از تعویض مفصل زانو
برای بعضی از بیماران، مراجعه به کلینیک در روزهای اول دشوار است.
درد، ضعف، استفاده از واکر، پله یا فاصله زیاد تا مرکز درمانی می‌تواند رفت‌وآمد را سخت کند.
در چنین شرایطی، کاردرمانی در منزل بعد از تعویض مفصل زانو می‌تواند روی همان محیطی تمرکز کند که بیمار قرار است در آن زندگی کند.
کاردرمانگر می‌تواند در منزل مواردی مانند:
- انتقال از تخت به صندلی
- استفاده از سرویس بهداشتی
- حمام
- لباس پوشیدن
- جابه‌جایی در خانه
- ایمنی مسیرها
- استفاده از وسایل کمکی
- چیدمان آشپزخانه
- فعالیت‌های روزمره
- استقلال بیمار
را بررسی کند.
مزیت اصلی این روش این است که درمانگر مشکلات واقعی محیط خانه را می‌بیند و می‌تواند توصیه‌ها را بر اساس همان شرایط تنظیم کند.
کاردرمانی بعد از تعویض مفصل زانو در منطقه ۱ و منطقه ۳ تهران
بیمارانی که در منطقه ۱ تهران، منطقه ۳ تهران و شمال تهران زندگی می‌کنند، ممکن است پس از جراحی برای مدتی در رفت‌وآمد مشکل داشته باشند.
در چنین شرایطی، انتخاب نوع توانبخشی باید بر اساس وضعیت بیمار، فاصله، میزان استقلال و نیازهای عملکردی او انجام شود.
کلینیک کاردرمانی پارسا می‌تواند برای بیمارانی که بعد از تعویض مفصل زانو در فعالیت‌های روزمره، انتقال، ایمنی منزل یا استقلال عملکردی مشکل دارند، برنامه کاردرمانی متناسب با شرایط آنها ارائه کند.
برای بیمارانی که رفت‌وآمد به کلینیک در دوره ابتدایی دشوار است، کاردرمانی در منزل که توسط متخصصان کلینیک پارسا – کاردرمانی در شمال تهران – ارائه می شود ، نیز می‌تواند گزینه‌ای قابل بررسی باشد.
سوالات متداول
آیا بعد از تعویض مفصل زانو حتماً باید کاردرمانی انجام داد؟
خیر. نیاز به کاردرمانی به شرایط و مشکلات عملکردی بیمار بستگی دارد. اگر فرد در فعالیت‌های روزمره، انتقال، حمام، لباس پوشیدن یا ایمنی منزل مشکل داشته باشد، کاردرمانی می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد.
چند روز بعد از تعویض مفصل زانو می‌توان راه رفت؟
بسیاری از بیماران، در صورت مناسب بودن شرایط پزشکی، همان روز جراحی یا روز بعد با کمک تیم درمان شروع به راه رفتن می‌کنند؛ اما زمان دقیق به شرایط فرد و نظر تیم درمان بستگی دارد.
چه زمانی می‌توان واکر را کنار گذاشت؟
زمان مشخصی برای همه وجود ندارد. بیمار باید بتواند بدون واکر با ایمنی، تعادل و کنترل مناسب راه برود و تیم درمان نیز این تغییر را مناسب بداند.
آیا کاردرمانی می‌تواند باعث شود بیمار سریع‌تر بدون واکر راه برود؟
کاردرمانی مستقیماً جایگزین تمرینات راه رفتن و تقویت عضلات که معمولاً در فیزیوتراپی انجام می‌شوند نیست. نقش کاردرمانی بیشتر در استقلال عملکردی، فعالیت‌های روزمره، ایمنی و استفاده مؤثر از توانایی حرکتی در زندگی است.
آیا کاردرمانی در منزل بعد از تعویض مفصل زانو مناسب است؟
برای بیمارانی که رفت‌وآمد برایشان دشوار است یا در محیط خانه با مشکلات عملکردی مواجه هستند، کاردرمانی در منزل می‌تواند گزینه مناسبی باشد.
