عوارض دیر شروع کردن کاردرمانی بعد از سکته مغزی یکی از نگرانی‌های مهم خانواده‌ها و بیماران پس از سکته است. بسیاری از خانواده‌ها تصور می‌کنند ابتدا باید چند هفته یا چند ماه صبر کنند تا وضعیت بیمار بهتر شود و سپس توانبخشی را آغاز کنند؛ در حالی که در بسیاری از بیماران، ارزیابی و شروع توانبخشی پس از پایدار شدن شرایط پزشکی و آمادگی بیمار برای مشارکت در درمان و کاردرمانی سکته مغزی اهمیت دارد.
سکته مغزی می‌تواند باعث ضعف یا فلج یک سمت بدن، اختلال تعادل، مشکلات حرکتی دست، اختلال در فعالیت‌های روزمره، مشکلات شناختی و ادراکی و کاهش استقلال فرد شود. اگر بیمار برای مدت طولانی کم‌تحرک بماند و برنامه توانبخشی مناسبی نداشته باشد، ممکن است مشکلات ثانویه‌ای ایجاد شوند که بازگشت به فعالیت‌های روزمره را دشوارتر کنند.
از طرف دیگر، «شروع زودهنگام» به معنای انجام تمرین‌های سنگین و بدون توجه به وضعیت پزشکی بیمار نیست. راهنمای AHA/ASA در سال ۲۰۲۶ تأکید می‌کند که بیماران سکته مغزی باید در بیمارستان از نظر نیاز توانبخشی ارزیابی شوند و توانبخشی متناسب با شرایطشان دریافت کنند؛ در عین حال، توانبخشی با دوز بالا در کمتر از ۲۴ ساعت پس از شروع سکته توصیه نمی‌شود.
بنابراین سؤال اصلی این نیست که «چقدر سریع بیمار را مجبور به حرکت کنیم؟» بلکه این است که:
چه زمانی بیمار از نظر پزشکی آماده است و چه زمانی می‌توان یک برنامه توانبخشی ایمن، هدفمند و متناسب با وضعیت او را آغاز کرد؟ در واقع زمان طلایی کاردرمانی سکته مغزی چه زمانی است؟
آیا دیر شروع کردن کاردرمانی بعد از سکته مغزی خطرناک است؟
دیر شروع کردن کاردرمانی می‌تواند باعث شود بیمار مدت بیشتری در وضعیت کم‌تحرکی و وابستگی باقی بماند و فرصت تمرین فعالیت‌های عملکردی و پیشگیری از برخی عوارض ناشی از بی‌تحرکی از دست برود.
راهنماهای توانبخشی سکته مغزی توصیه می‌کنند که افراد پس از سکته، به محض اینکه از نظر پزشکی پایدار و قادر به مشارکت در توانبخشی فعال هستند، درمان توانبخشی را دریافت کنند. در عین حال، شدت و نوع درمان باید فردمحور و متناسب با تحمل بیمار باشد.
پس «صبر کردن تا بیمار کاملاً خوب شود» معمولاً رویکرد مناسبی نیست؛ زیرا توانبخشی بخشی از مسیر بهبود است، نه کاری که فقط بعد از پایان بهبود شروع شود.
مهم‌ترین عوارض دیر شروع کردن کاردرمانی بعد از سکته مغزی
دیر شروع شدن توانبخشی ممکن است با مشکلات مختلفی همراه باشد. شدت و احتمال هر مشکل در افراد متفاوت است و به محل و شدت سکته، وضعیت پزشکی، میزان حرکت، سطح هوشیاری و سایر عوامل بستگی دارد.
۱. افزایش وابستگی بیمار به خانواده
یکی از مهم‌ترین پیامدها می‌تواند ادامه وابستگی بیمار برای انجام فعالیت‌های روزمره باشد.
بیمار ممکن است برای کارهایی مانند:
- لباس پوشیدن
- غذا خوردن
- شستن صورت
- مسواک زدن
- حمام کردن
- استفاده از سرویس بهداشتی
- جابه‌جایی از تخت
- نشستن روی صندلی
به کمک بیشتری نیاز داشته باشد.
کاردرمانی با تمرکز بر فعالیت‌های واقعی زندگی می‌تواند به بیمار کمک کند تا در حد توانایی خود دوباره در این فعالیت‌ها مشارکت کند.
۲. کاهش استفاده از دست درگیر
بعد از سکته مغزی ممکن است یک دست ضعیف، فلج یا کم‌استفاده شود.
اگر بیمار برای مدت طولانی از دست درگیر استفاده نکند، ممکن است فرصت تمرین مهارت‌های عملکردی کاهش پیدا کند.
در برنامه کاردرمانی می‌توان بر استفاده هدفمند از اندام درگیر در فعالیت‌های مناسب تمرکز کرد.
برای مثال:
- گرفتن اشیا
- رها کردن اشیا
- نگه داشتن لیوان
- استفاده از حوله
- تا کردن لباس
- فعالیت‌های دو دستی
- انجام کارهای شخصی
را می‌توان متناسب با سطح توانایی بیمار تمرین کرد.
۳. افزایش محدودیت حرکتی
کم‌تحرکی پس از سکته می‌تواند باعث کاهش دامنه حرکتی و دشوارتر شدن حرکت مفاصل شود.
این موضوع به‌خصوص در اندام‌هایی که بیمار کمتر از آنها استفاده می‌کند اهمیت دارد.
به همین دلیل، وضعیت بدن، دامنه حرکتی و نحوه قرارگیری اندام‌ها باید توسط تیم توانبخشی بررسی شود.
کاردرمانگر ممکن است بر اساس شرایط بیمار از:
- تمرین‌های حرکتی
- حرکت فعال
- حرکت فعال ـ کمکی
- وضعیت‌دهی مناسب
- فعالیت‌های عملکردی
استفاده کند.
دیگر عوارض دیر شروع کردن کاردرمانی بعد از سکته مغزی
۴. کاهش کنترل تنه و تعادل
بعضی بیماران پس از سکته در کنترل تنه مشکل دارند.
ممکن است بیمار نتواند:
- بدون حمایت بنشیند.
- تعادل خود را هنگام رسیدن به اشیا حفظ کند.
- از تخت به صندلی منتقل شود.
- هنگام ایستادن بدن خود را کنترل کند.
اگر این مشکلات به‌موقع ارزیابی و تمرین نشوند، ممکن است انجام بسیاری از فعالیت‌های روزمره دشوار باقی بماند.
۵. افزایش خطر زمین خوردن
ضعف عضلات، اختلال تعادل، کاهش کنترل تنه، مشکلات بینایی یا ادراکی و اختلال راه رفتن می‌توانند خطر سقوط را افزایش دهند.
کاردرمانی می‌تواند با بررسی فعالیت‌های روزمره و محیط خانه به شناسایی عوامل خطر کمک کند.
برای مثال:
- فرش‌های لغزنده
- نور کم
- حمام ناایمن
- ارتفاع نامناسب صندلی
- مسیرهای شلوغ
- نحوه نامناسب انتقال بیمار
می‌توانند خطر سقوط را بیشتر کنند.
۶. طولانی شدن دوره وابستگی به تخت
بعضی بیماران پس از سکته شدید برای مدت زیادی در تخت باقی می‌مانند.
بی‌تحرکی طولانی می‌تواند عوارض مختلفی داشته باشد و به همین دلیل، فعال‌سازی بیمار باید در زمان مناسب و بر اساس وضعیت پزشکی او انجام شود.
راهنماهای توانبخشی بر شروع فعالیت و توانبخشی پس از پایدار شدن بیمار تأکید می‌کنند تا از آثار نامطلوب بی‌تحرکی جلوگیری شود.
البته این موضوع با «مجبور کردن بیمار به راه رفتن در روزهای اول» تفاوت دارد.
۷. کاهش فرصت تمرین فعالیت‌های روزمره
یکی از ویژگی‌های مهم کاردرمانی این است که درمان را به فعالیت واقعی زندگی مرتبط می‌کند.
اگر بیمار مدت زیادی بدون تمرین مناسب باقی بماند، ممکن است فعالیت‌هایی مانند:
- لباس پوشیدن
- غذا خوردن
- استفاده از دست
- انتقال از تخت به صندلی
- حمام
- استفاده از سرویس بهداشتی
برای مدت طولانی‌تری دشوار باقی بمانند.
در توانبخشی، تمرین مهارت‌هایی که برای زندگی واقعی بیمار اهمیت دارند، بخش مهمی از برنامه درمانی است.
۸. افزایش فشار مراقبتی خانواده
وقتی بیمار نتواند فعالیت‌های شخصی خود را انجام دهد، بار مراقبتی خانواده افزایش پیدا می‌کند.
برای مثال ممکن است خانواده مجبور شود:
- بیمار را جابه‌جا کند.
- غذا بدهد.
- لباس بپوشاند.
- حمام کند.
- از بیمار در تخت مراقبت کند.
- دائماً مراقب سقوط او باشد.
آموزش خانواده و افزایش استقلال بیمار، در حد امکان، می‌تواند به کاهش بخشی از این بار کمک کند.
راهنماهای جدید نیز مشارکت خانواده و مراقبان را در برنامه‌ریزی و مدیریت توانبخشی مهم می‌دانند.
۹. کاهش مشارکت بیمار در زندگی روزمره
هدف توانبخشی فقط حرکت دادن اندام‌ها نیست.
در مراحل بعدی، بیمار باید تا حد امکان بتواند در:
- خانواده
- فعالیت‌های اجتماعی
- سرگرمی‌ها
- فعالیت‌های خانگی
- کار یا فعالیت‌های متناسب با توانایی
مشارکت کند.
اگر بیمار مدت زیادی غیرفعال بماند، بازگشت به نقش‌های قبلی ممکن است دشوارتر شود.
۱۰. تأخیر در شناسایی مشکلات شناختی و ادراکی
برخی عوارض سکته مغزی ممکن است در نگاه اول مشخص نباشند.
برای مثال:
- کاهش توجه
- مشکلات حافظه
- اختلال برنامه‌ریزی
- اختلال حل مسئله
- مشکلات ادراک فضایی
- بی‌توجهی به یک سمت بدن یا محیط
- کاهش توانایی انجام چند مرحله پشت سر هم
ممکن است باعث شوند بیمار در فعالیت‌های روزمره عملکرد مناسبی نداشته باشد.
ارزیابی زودتر می‌تواند به شناسایی این مشکلات و طراحی برنامه مناسب کمک کند.
۱۱. کاهش فرصت مناسب برای تمرین هدفمند
توانبخشی مؤثر فقط به تعداد تمرین‌ها وابسته نیست؛ نوع تمرین، هدف، تکرار، میزان مشارکت بیمار و ارتباط آن با فعالیت واقعی اهمیت دارد.
تمرین‌های هدفمند می‌توانند به بیمار کمک کنند مهارت‌های لازم برای فعالیت‌های روزمره را دوباره تمرین کند.
برای مثال، به‌جای اینکه بیمار فقط یک حرکت دست را بارها تکرار کند، در صورت مناسب بودن شرایط ممکن است همان حرکت در قالب فعالیتی مانند گرفتن یک وسیله یا لباس پوشیدن تمرین شود.
آیا هرچه کاردرمانی زودتر شروع شود بهتر است؟
این سؤال بسیار مهم است.
خیر؛ زودتر بودن به‌تنهایی به معنای بهتر بودن نیست.
در سکته مغزی باید میان:
- شروع به‌موقع توانبخشی
- توانبخشی بسیار زودهنگام و شدید
- وضعیت پزشکی بیمار
- میزان تحمل بیمار
تفاوت قائل شد.
راهنمای AHA/ASA در سال ۲۰۲۶ می‌گوید ارزیابی بین‌رشته‌ای و توانبخشی متناسب با بیمار اهمیت دارد، اما توانبخشی با دوز بالا در کمتر از ۲۴ ساعت پس از شروع سکته توصیه نمی‌شود و در یک کارآزمایی با پیامدهای بدتر همراه بوده است.
بنابراین هدف:
«هرچه سریع‌تر و هرچه شدیدتر» نیست؛ بلکه «هرچه زودتر، اما در زمان ایمن و با شدت مناسب برای همان بیمار» است.
آیا کاردرمانی در منزل برای شروع توانبخشی مناسب است؟
در بسیاری از بیماران پس از ترخیص، بله.
کاردرمانی در منزل می‌تواند به بیمار کمک کند مهارت‌های مورد نیاز را در همان محیطی تمرین کند که قرار است در آن زندگی کند.
مزایای کاردرمانی در منزل بعد از سکته مغزی
کاردرمانی در منزل می‌تواند به‌خصوص برای بیمارانی مفید باشد که رفت‌وآمد برای آنها دشوار است.
در منزل می‌توان موارد زیر را بررسی کرد:
- محیط واقعی بیمار
- تخت
- حمام
- سرویس بهداشتی
- آشپزخانه
- راهرو
- پله‌ها
- صندلی‌ها
- مسیر ویلچر
- فعالیت‌های واقعی
- لباس پوشیدن
- غذا خوردن
- انتقال
- حمام
- استفاده از سرویس بهداشتی
- جابه‌جایی در خانه
- آموزش خانواده
درمانگر می‌تواند روش‌های مناسب کمک به بیمار را در همان محیط خانه آموزش دهد.
عوارض دیر شروع کردن کاردرمانی بعد از سکته مغزی شدید
در بیمارانی که سکته شدید داشته‌اند، تأخیر طولانی در توانبخشی می‌تواند مشکلات عملکردی را پیچیده‌تر کند.
برای مثال بیمار ممکن است مدت بیشتری:
- در تخت بماند.
- برای جابه‌جایی وابسته باشد.
- از دست درگیر استفاده نکند.
- فعالیت‌های شخصی را به‌طور کامل به مراقب واگذار کند.
- در وضعیت‌های نامناسب قرار بگیرد.
- فرصت تمرین کنترل تنه و فعالیت‌های عملکردی را از دست بدهد.
اما در سکته شدید باید تأکید کرد که شروع درمان تابع ثبات پزشکی بیمار است و نباید بدون نظر تیم درمان، فعالیت شدید را آغاز کرد.
چه زمانی خانواده باید برای کاردرمانی اقدام کند؟
بهتر است خانواده زمانی اقدام کند که:
- پزشک اجازه ادامه توانبخشی را داده است.
- بیمار از نظر پزشکی پایدار است.
- بیمار پس از ترخیص هنوز در فعالیت‌های روزمره مشکل دارد.
- یک دست یا پا ضعیف است.
- بیمار برای نشستن یا جابه‌جایی مشکل دارد.
- تعادل ضعیف است.
- بیمار برای لباس پوشیدن یا حمام نیاز به کمک دارد.
- خانواده روش جابه‌جایی بیمار را نمی‌داند.
- بیمار در منزل در معرض سقوط است.
- مشکلات شناختی یا ادراکی وجود دارد.
کلینیک کاردرمانی پارسا؛ شروع به‌موقع توانبخشی بعد از سکته مغزی
در کلینیک کاردرمانی پارسا هدف از توانبخشی بیماران سکته مغزی، طراحی برنامه‌ای متناسب با وضعیت و اهداف هر بیمار است.
اگر به دنبال یک مرکز تخصصی کاردرمانی در شمال تهران هستید، کلینیک کاردرمانی پارسا خدمات خود را به ساکنان مناطق مختلف از جمله منطقه ۱ و منطقه ۳ تهران ارائه می‌دهد. ساکنان محله‌هایی مانند قلهک، دروس، پاسداران، اختیاریه، زعفرانیه، الهیه، ولنجک، فرمانیه، نیاوران، محمودیه، قیطریه، کامرانیه، اقدسیه، تجریش و جماران ، داوودیه (میرداماد)، آرارات، زرگنده، ونک، جردن (آفریقا)، امانیه، ظفر (دستگردی) و سیدخندان می‌توانند برای دریافت خدمات توانبخشی به صفحات کاردرمانی در منطقه ۱ تهران و کاردرمانی در منطقه ۳ تهران مراجعه کنند.
